Loại địa hình thứ ba trên hành tinh của chúng ta là SA MẠC.
Những “vết sẹo lớn” trên bề mặt trái đất
tưởng như không có sự sống,
nhưng kỳ lạ thay, sự thật không phải thế.
Tại các sa mạc, sự sống luôn tìm được cách
để tồn tại dù rất bấp bênh.
Không phải sa mạc nào cũng nóng.
Những cơn gió 80 km/h từ Siberia thổi đến
mang tuyết đến sa mạc Gobi ở Mông Cổ.
Nếu đỉnh cao của mùa hè là 50 độ C
thì mùa đông nhiệt độ có thể xuống đến -40 độ C,
khiến nơi đây trở thành sa mạc khắc nghiệt nhất thế giới.
Một số loài động vật vẫn sinh tồn được trong cái môi trường ác nghiệt đó.
Lạc đà Bactrian,
nằm trong số những loài quý hiếm nhất hành tinh.
Và có lẽ cũng kiên cường nhất.
Khó khăn lớn nhất của chúng là nước rất thiếu thốn,
thật đặc biệt, trong mùa đông,
một ít nước được dự trữ dưới dạng băng tuyết.
Nhưng thật lạ, tuyết không bao giờ tan.
Vì không khí quá lạnh và quá khô.
Ánh mặt trời khiến tuyết chuyển thẳng thành hơi nước.
Đó là sự thăng hoa.
Nhưng vì đó là nguồn nước duy nhất,
nên lạc đà Bactrian buộc phải ăn nó.
Ở những nơi khác,
một con lạc đà có thể uống tới 200 lít nước khi nó gặp nguồn nước.
Còn ở đây chiến thuật là uống ít và thường xuyên.
Và một lí do khác,
là lấp đầy dạ dày bằng tuyết thì quả là rủi ro.
Bọn lạc đà phải tự giới hạn
chỉ được “ăn” khoảng 10 lít một ngày.
Mùa đông cũng là mùa sinh sản.
Điều thú vị nằm ở cái cách mà một con lạc đà đực
thu hút sự chú ý của lạc đà cái.
Vào mùa hè, lạc đà không được đi quá xa khỏi nguồn nước.
Nhưng bây giờ, với lượng tuyết vô tận ở xung quanh
chúng có thể thoải mái đi xa hơn để tìm bạn tình.
Ngày nay chỉ còn chưa đến 1000 con trong tự nhiên.
Sa mạc Gobi, dù có khó chịu thế nào, cũng là chốn dung thân cuối cùng của chúng.
Không một sa mạc nào có nét giống Gobi,
nhưng tại sao ở đó lại có sa mạc?
Bởi vì một lý do đơn giản nhưng tuyệt đối -
dãy Himalaya.
Các đám mây từ phía nam bay lên đụng phải một bức tường vĩ đại.
Chúng buộc phải leo lên cao hơn
và mất gần hết hơi nước ở sườn núi,
chỉ để lại một chút cho phía bên kia.
Nhìn từ vũ trụ, các sa mạc rất dễ thấy.
Các đụn cát tạo nên những vệt dài hàng trăm dặm trên khắp sa mạc.
Không còn lớp áo thực vật bảo vệ,
đá bị bào mòn thành đủ các hình thù kỳ lạ.
Sa mạc Sahara ở châu Phi là sa mạc lớn nhất.
Nó to bằng cả nước Mỹ
và là kho cát bụi lớn nhất của toàn thế giới.
Những cơn bão cát như thế này xuất hiện rất đột ngột
và làm giảm tầm nhìn của một khu vực to bằng nước Anh.
Những con lạc đà một bước gặp phải bão cát trong hành trình của mình.
Những hạt cát nặng chỉ bay là là vài mét so với mặt đất,
nhưng bụi thì có thể vươn cao tận 5000 mét.
Những đợt cuồng phong được trang bị những hạt cát quá khổ,
chính là những nhân viên mài dũa mọi sa mạc.
Các loài bò sát có lớp vảy rất hiệu quả bảo vệ chúng khỏi bị thương bởi cát.
Với côn trùng thì sự công phá này quả thực là quá dữ dội.
Đường thoát duy nhất là chui xuống bên dưới.
Những cơn gió bất chợt, những cơn lốc xoáy,...
đã xếp cát thành từng đụn.
Khung cảnh này có thể trài dài hàng trăm dặm.
Ở Namibia, gió đã xây nên những núi cát hoành tráng nhất thế giới.
Một núi tiêu biểu như thế này có thể cao tới 300 mét.
Cát bị trôi xuống sườn, bị thổi đi khỏi đỉnh của ngọn núi,
thế nên chỉ có phần đỉnh là thay đổi.
Phần thân của đụn cát này đã không suy suyển gì trong suốt 5000 năm.
Một số tảng đá có thể chống lại sự bào mòn không ngừng của gió và cát.
Chúng có ở Sa Mạc Trắng ở Ai Cập.
Nhưng cũng không còn lâu nữa.
Chúng đang bị bào mòn
và sinh ra nhiều cát hơn nữa.
Giờ những tảng đá kiên cường này trở nên trơ trọi giữa biển cát.
Những cái tháp lởm chởm thế này cao hơn 100 mét
là phần còn lại của cả một cao nguyên.
Rồi cuối cùng cát cũng sẽ xoá sổ tất cả.
Sức mạnh vô địch của gió đảm bảo rằng bề mặt sa mạc sẽ liên tục thay đổi.
Nhưng còn một sức mạnh vô địch nữa -
mặt trời sa mạc.
Nhiệt độ và năng lượng của mặt trời làm nước bay hơi
đã tác động sâu sắc đến cơ thể và tập quán của mọi sinh vật nơi đây.
Mặt trời rất có tiềm năng làm sát thủ.
Và giống Kangaroo đỏ hiểu rõ điều đó.
Lúc này, khi mặt trời vẫn còn thấp,
cũng không có gì đáng phải lo nghĩ.
Nhưng tình thế sẽ sớm thay đổi.
Australia là lục địa khô cằn và có nhiệt độ cao vào loại bậc nhất trên hành tinh.
Mỗi giờ nhiệt độ tăng thêm 5 độ C.
Nhiệt độ sẽ nhanh chóng lên đến đỉnh điểm.
Bất cứ con kangaroo nào lởn vởn ngoài trời đều bị đe doạ nghiêm trọng vì quá nóng.
Lúc cực điểm nhiệt độ mặt đất vút lên đến 70 độ C.
Đến giữa trưa bức xạ đã quá mạnh khiến chúng buộc phải tìm chỗ trú.
Trong bóng râm, chúng tránh được rất nhiều năng lượng từ mặt trời,
nhưng thân nhiệt vẫn không ngừng tăng.
Chúng liền liếm nước bọt lên các chi trước
chỗ có hệ thống mạch máu rất gần với bề mặt da.
và khi nước bọt bay hơi, máu của chúng sẽ được làm mát.
Màn hình tầm nhiệt này sẽ cho biết hiệu quả của việc đó.
Phần màu xanh là phần mát hơn.
Khi nước bọt khô thì lại phải thay mới,
điều này làm sụt giảm trầm trọng lượng nước của cơ thể.
Kể cả trong bóng râm, mặt đất vẫn nóng như đổ lửa
và lũ kangaroo phải đào đi lớp đất mặt nóng bỏng
để chạm tới phần dưới mát mẻ hơn.
Bằng cách ở trong bóng râm và liếm nước bọt
kangaroo đã sẵn sàng vượt qua thời điểm nóng nhất trong ngày
mà không bị sốc nhiệt.
Nhưng với phần đông động vật ở sa mạc
cách làm này vẫn chưa đủ để sinh tồn.
Những cái tai lạ lùng của loài cáo tai to châu Phi dùng để toả nhiệt
nhưng các loài động vật còn có nhiều cách để tránh nóng.
Chúng cả ngày trốn dưới lòng đất
và chỉ ra ngoài từ lúc hoàng hôn.
Bóng tối mang đến những thay đổi lớn lao.
Ở Sahara, nhiệt độ có thể giảm tới 30 độ C vào ban đêm,
thế là đủ để lũ cáo thoải mái chơi bời.
Đủ các loại sinh vật bắt đầu lộ diện
kể cả một số kẻ không được trông đợi.
Cóc có một làn da thẩm thấu được
nên sẽ nhanh chóng bị “sấy khô” dưới nhiệt độ ban ngày.
Chỉ lúc này chúng mới dám ra khỏi nơi ẩn nấp.
Với bọ cạp cũng tương tự,
mặc dù lớp vỏ của chúng không thấm nước.
Thực tế, phần lớn các sinh vật cỡ nhỏ ở sa mạc chỉ hoạt động về đêm,
thế nên chỉ có lúc này bạn mới phán xét được
rằng cuộc sống ở sa mạc diễn ra như thế nào.
Nhưng hơi nước mất đi trong đêm không biết bao giờ mới được thay thế,
và vấn đề đó thống trị mọi sinh vật cư trú ở sa mạc.
Sa mạc Atacama ở Chi Lê.
Đây là sa mạc khô cằn nhất.
Một số nơi không có mưa trong suốt 50 năm
và với kỷ lục ấn tượng đó
hẳn bạn chắc chắn nơi này tuyệt nhiên không có sự sống.
Nhưng ở đó vẫn có loài lạc đà Nam Mỹ.
Chúng cực giỏi chuyển bảo tồn lượng nước
nhưng chúng không cần một nguồn nước nào hết.
Chúng lấy nước từ hoa xương rồng.
Nhưng từ đó lại nảy sinh một câu hỏi khác.
Làm sao cây xương rồng sống được nếu không có mưa?
Những cơn gió nóng quét sạch hơi nước khỏi vùng đất này.
Nhưng lại có một thứ khác, thay thế cho mưa.
Bí mật chính là một dòng biển lạnh chạy song song với sa mạc này.
Nước lạnh gặp không khí nóng
tạo nên một lượng sương mù khổng lồ.
Cùng lúc đó gió sẽ đẩy lượng sương đó vào đất liền.
Xương rồng sẽ nhanh chóng nhận đầy những giọt sương.
Sương mù có liên tục
khiến cho các loài địa y ưa nước có thể phát triển trên cây xương rồng,
và chúng thấm nước như một miếng bọt biển.
Tại vùng đất tuyệt nhiên không có mưa này
những giọt nước quý giá đó đã duy trì sự sống cho rất nhiều sinh vật.
Sâu hơn trong đất liền thì không khí quá ấm khiến cho hơi nước không ngưng tụ được
vì thế dải đất nhỏ bé này là phần duy nhất của Atacama
có sự sống.
Nếu không có sương,
nơi này cũng sẽ trống trơn.
Sương thì có nhiều...
nhưng không giữ được lâu.
Chỉ trong 1 hay 2 giờ tới, mặt trời lại thiêu đốt tất cả
và sấy sạch nước đọng trên các cây xương rồng.
Sa mạc Sonoran ở Arizona không khô như Atacama...
thi thoảng vẫn có mưa.
Nhưng không thường xuyên lắm
và khi sắp có mưa
tất cả động thực vật đều sẵn sàng để hưởng thụ tối đa.
Sắp mưa rồi đấy.
Khi gió mùa thổi qua,
những cây tử kinh, loài xương rồng lớn nhất,
đã sẵn sàng tận hưởng.
Sau mỗi trận mưa bộ rễ siêu dài của nó hút đầy nước
và các nếp gấp trên thân cây phình ra không ngừng.
Khi đầy, một cây xương rồng có thể chứa đến 5 tấn nước
và thế là quá đủ cho nó sống qua vài thàng khô hạn nữa.
Những cái thân cây to lớn ấy là chỗ trú ngụ lí tưởng cho chim gõ kiến.
Nhưng chim chóc không phải loài duy nhất trục lợi từ cây xương rồng.
Trong suốt 4 tuần của mùa hè
hoa xương rồng nở vào đêm để thu hút “khách mời”.
Phấn và mật hoa đầy ắp
rất thu hút dơi mũi dài và dơi lưỡi dài
Đàn dơi này rời Mexicô mấy ngày trước để tránh cái nóng mùa hè
và đang trên đường đến miền nam nước Mỹ.
Để đến được đó, chúng phải bay qua sa mạc Sonoran.
Nhưng sa mạc đó quá lớn
nên có khi cả năm chúng vẫn chưa vượt qua được nó.
Giờ đây, với những bông hoa béo ngậy,
chúng có thể nạp năng lượng trên đường đi
Có thể nói thành công trong việc giữ nước của cây xương rồng
đem lợi ích không chỉ cho những sinh vật sống ở đây mà cả những sinh vật đi ngang qua đây.
Sự khan hiếm nước vô hình chung đã tạc nên biểu tượng của sa mạc
nhưng sự khan hiếm đó,
cũng giống như gió, đã mài mòn mặt đất.
Sa mạc ở Utah
Những dòng sông cổ chảy qua vương quốc đá này đã càng mở rộng hẻm núi hơn nữa
đến bây giờ vùng đất giữ chúng chỉ còn lại các “cánh cổng” và tháp nhọn.
Ở đây còn rất ít hoặc không còn đất lưu lại trên đá
nên sinh vật cực kỳ hiếm hoi.
Và khi tài nguyên có hạn,
xung đột là điều không tránh khỏi.
Đây là dê rừng Nubian
và chúng đang chuẩn bị chứng kiến một trận đấu.
Khi mâu thuẫn nảy sinh,
con dê khôn hơn hiểu rằng phải chọn chỗ cao hơn mới lợi thế.
Đó là con có địa vị thấp hơn,
nhưng dù sao trận đấu vẫn rất nghiêm trang.
Một lần thua đồng nghĩa với việc không bao giờ được giao phối.
Chừng nào chúng còn ở đây thì còn tranh đấu,
và mỗi trận đấu thường diễn ra khoảng 1 giờ.
Trong cái nóng này thì mọi cố gắng đều khiến chúng kiệt sức.
Nhưng chiến thắng sẽ là bước đệm quan trọng để được làm đầu đàn.
Có một điều tréo nghoe
là không phải con nào cũng chơi đẹp.
Trận chiến đã sinh ra một kẻ chiến thắng,
nhưng phần thưởng vẫn chưa được trao.
Mà vẫn thuộc về con đầu đàn.
Thứ hạng đã kiếm cho nó cả một tá dê cái
và chúng bám theo sát nó trong suốt hành trình xuyên sa mạc
để kiếm nước và thức ăn.
Nó không phải tốn thời gian để kiếm bạn tình -
nó chỉ việc chọn,
để nó có thể tập trung vào việc chăm chút cho cả đàn.
Thằn lằn cũng là một loài ở sa mạc.
Nhưng ở đây, chúng đông một cách khó tin.
Các khe đá ở Nam Phi có mật độ thằn lằn cao nhất thế giới.
Chúng được gọi là thằn lằn phẳng vì một lí do rõ ràng,
và chúng trưng diện màu mè cơ thể mình để đánh chiếm lãnh thổ.
Và giờ là lúc đi kiếm đồ ăn.
Khi trời ấm lên,
thằn lằn bắt đầu ra khỏi chỗ nấp
và kéo nhau xuống hẻm núi.
Mục đích của chúng là dòng sông.
Quanh bờ không có thức ăn,
nhưng con sông sa mạc này ẩn chứa một bí mật.
Hằng ngày rệp vừng bay ào ào theo dòng sông.
Đó chính là cái lũ thằn lằn mong đợi.
Rệp vừng không bao giờ đậu,
nên nếu muốn ăn thì thằn lằn buộc phải nhảy lên.
Trong một ngày nhảy nhót như thế, một con thằn lằn nhỏ có thể ăn được 50 con rệp.
Rệp nhiều không đếm xuể,
và hàng trăm con thằn lằn đang thi nhau thịt chúng.
Số lượng thằn lằn bùng nổ rất nhanh.
Và càng đông thì chúng lại sinh đẻ càng nhiều hơn nữa.
Sa mạc được hình thành từ sự khô hạn,
nhưng điều có thể giết chết động vật ở nơi này không phải nóng hay khát,
mà là sự khan hiếm thức ăn.
Vậy làm sao một loài ăn thực vật to như thế này ở trái đất
lại có thể sống được ở nơi tưởng như vắng bóng thực vật?
Loài voi ở Namibia là loài voi dẻo dai nhất ở châu Phi.
And they need to be.
Thức ăn của chúng nằm rất rải rác
nên chúng luôn phải đi bộ 80 km mỗi ngày
để đến những dòng sông khô cạn tìm thức ăn.
Lúc này điều đó trông có vẻ vô vọng.
Những con voi trông quá nhỏ nhoi trong khung cảnh này,
nhưng không chỉ có chúng.
Đáng kinh ngạc là ở đây cũng có sư tử sống.
Tại các vùng thảo nguyên, những đàn sư tử lớn thường có quyền lực cao
bao gồm 20 con sư tử hoặc hơn.
Nhưng để sinh tồn được ở nơi này, tập quán của chúng phải thay đổi -
quyền lực không còn quan trọng nữa
và địa bàn của chúng thì lớn hơn rất nhiều.
Còn một vấn đề bổ sung nữa -
thức ăn của chúng luôn di chuyển.
Giống loài voi,
sư tử cũng phải rong ruổi một quãng đường đáng nể để kiếm thức ăn.
Nhưng chúng không thể đi khắp mọi nơi -
chúng không dám đi qua những đụn cát.
và loài linh dương biết điều đó.
Sư tử buộc phải đợi những con linh dương rời khỏi đống cát an toàn đó,
vì linh dương cũng phải kiếm nước và thức ăn.
Và đó chính là lúc lũ sư tử đột kích.
Những con voi này đã tìm được loại thức ăn ưa thích.
Cỏ là thứ đồ ăn chủ yếu của mọi loài voi,
nhưng loài này tập trung đào phần rễ lên,
vì nó chứa nhiều nước và dinh dưỡng hơn phần ngọn.
Những thói quen như thế
đã tạo nên sự khác biệt ở vùng đất thiếu thốn trầm trọng này.
Nhưng cái gì cũng có thể thay đổi ngay tức khắc.
Nhiều sa mạc may mắn được chịu ảnh hưởng từ những cơn mưa ở xa.
Nước mưa từ các vùng núi có thể chảy dài hàng trăm dặm.
Được gọi là “lụt cấp tốc”
vì chúng có thể chỉ chảy qua trong một ngày.
Sự kiện ấy chỉ xảy ra một hoặc hai lần trong năm.
Cát đóng vai trò như một tờ giấy thấm khổng lồ
tham lam hút nước ngay khi nó chảy qua.
Nhưng mỗi mét vuông đất được dòng nước này tưới mát
đều góp phần tăng cơ hội sống sót cho mọi sinh vật ở đây.
Các vũng nước tạm thời đầy ắp.
Ở nhiều vùng của châu Phi, voi uống nước mỗi ngày,
nhưng do sự khan hiếm nước
nên voi sa mạc chỉ có thể uống no nước một lần trong 4,5 ngày.
Một trận “lụt cấp tốc” có thể sinh ra một thảm thực vật chỉ trong 1 tuần,
đủ để lôi kéo lũ linh dương ra khỏi những đụn cát.
Đây là cơ hội hiếm hoi của chúng để được nạp đầy năng lượng.
Trận lụt cũng làm cho đời sống của sư tử dễ thở hơn.
Con linh dương này có thể giúp gia đình sư tử tồn tại trong một tuần.
Nhưng lúc này việc đi săn cũng dễ dàng hơn,
vì cảnh vật đã mang màu xanh.
Khoảng thời gian sung sướng của cả sư tử và linh dương không kéo dài,
nhưng những khoảnh khắc đó
khiến chúng có thể sinh tồn năm này qua năm khác ở sa mạc.
Thung Lũng Chết là nơi nóng nhất trên trái đất.
Nhưng cái lò luyện kim này có thể biến đổi nhờ nước.
Một trận mưa rào có thể đánh thức sự yên nghỉ kéo dài suốt 30 năm hoặc hơn
và sự sống tái sinh.
Sự nảy nở này chưa từng có trong suốt cả thế kỷ qua.
Giai đoạn nảy nở này ở Thung Lũng Chết rất ngắn ngủi.
Nhưng cũng vừa đủ để sự sống chầm chậm tiếp diễn.
Sự sinh sôi của thực vật là điều mà mọi loài cư trú ở sa mạc đều mong đợi,
và khi điều đó xảy ra, chúng đã sẵn sàng.
Không một loài nào trên hành tinh
lại có phản ứng một cách nhanh chóng và đột ngột với thời điểm thuận lợi như châu chấu sa mạc.
Trừng châu chấu có thể ở trong đất suốt 20 năm mới nở.
Châu chấu non giống như bọ nhảy,
vì trong giai đoạn này chúng không biết bay.
Chúng tìm được nơi đánh chén dựa theo mùi của cỏ tươi.
Thông thường mất 4 tuần châu chấu non mới trưởng thành,
và nếu gặp điều kiện thuận lợi
chúng sẽ phát triển ngày một nhanh.
Khi thực vật ở một nơi cạn kiệt
những con chấu chấu sẽ phát ra pheromone - thông điệp bằng mùi hương,
để báo cho những con khác đã đến lúc lên đường.
Và khi các nhóm gặp nhau,
chúng tạo thành một đàn.
Một con châu chấu trưởng thành mỗi ngày có thể ăn lượng thức ăn nặng bằng nó,
và cả một đàn có thể tiêu thụ hết hàng trăm tấn thực vật một ngày.
Chúng phải liên tục di chuyển.
Đàn châu chấu thả mình theo chiều gió -
đó là cách bay tiết kiệm năng lượng nhất.
Cuốn theo chiều gió cũng đồng nghĩa với việc chúng luôn đến những nơi áp suất thấp,
những nơi mà gió gặp mưa, nơi cây cỏ sinh sôi.
Trong khi bay,
đàn này lại nhập với đàn khác
và tạo thành một thảm hoạ cực kỳ khổng lồ đến vài tỉ con
và rộng đến 60 km.
Chúng sẽ huỷ diệt tất cả những gì ăn được trên đường đi.
Đây là một trong những cảnh tượng huy hoàng nhất trên trái đất.
Rất khó để chứng kiến tận mắt
và nó không kéo dài lâu.
Khi thức ăn hết,
thì tiếng đập cánh của hàng tỉ con châu chấu lại một lần nữa được thay thế
bởi âm thanh của gió cát sa mạc.
Phạm Phương Bắc Sub Team www.updatesofts.com